Force-Majeure-LogoNoWingsHigh-Res

در قانون تعریف مشخصی از فورس ماژور و یا مصادیق آن نیامده است. لذا بایستی تعاریف آن و مصادیقش را از قوانین دیگر کشورها و یا اسناد بین المللی بیابیم. فورس ماژور حالت و وضعیتی طبیعی (خارج از اراده طرفین) است که مانع ایفای تعهد طرف یا طرفین قرارداد می گردد. این حالت برای متعهد معافیت از مسوولیت آورده و مورد حمایت قراردادی قرار می گیرد. البته دارای شرایطی است که به شرح ذیل می آید:

1- حادثه خارج از اراده طرفین باشد.

2- حادثه  غیر قابل پیش بینی باشد. اگر یکی از طرفین پیش بینی حادثه را از قبل می کرد نمی تواند برای معافیت از اجرای تعهد به فورس ماژور استناد نماید.

3- غیر قابل احتراز باشد. اگر حادثه قابل رفع باشد، کسی که مانع فورس ماژور برایش پیش آمده موظف به رفع مانع است. البته در اینکه هزینه های رفع با کدام یک از طرفین قرارداد است و یا اینکه اصلا در چنین حالتی فورس ماژور محقق نیست محل بحث و تامل است.

4- حادثه ، مانع حقیقی برای اجرای تعهد بوده و معنای سختی یا اضطرار در اجرای تعهد نداشته باشد. به عبارت دیگر، فورس ماژور زمانی معافیت آور است که مانع به معنای واقعی در اجرای تعهد ایجاد کند. اگر موضوع در قالب سختی کار یا تغییر اوضاع و احوال قراردادی قرار گیرد، دیگر نمی توان به فورس ماژور تمسک جست. گرچه هر دوی موضوعات اخیر قابل توجه بوده و بهتر است برای این وضعیتها نیز ماده هایی در قرارداد پیش بینی گردد ولی در ایران عرف قراردادنویسی این دو ماده را تایید نمی کند. در عرف بین المللی ، دو حالت سختی و اضرار انجام تعهد تحت عنوان Hardship Clause و تغییر اوضاع و احوال قراردادی تحت عنوان Change of Circumstances می آید و دارای آثار و تبعات خاص خودش می باشد. در قانون فرانسه مباحث اخیر را تحت نظریه “حوادث پیش بینی نشده” بسط داده و آثاری را برای آن از جمله حق تعدیل قرارداد برای متضرر در نظر می گیرند.

5- حادثه برای متعهد مانع ایجاد کرده باشد. گاهی اوقات حادثه ای موجبات تحقق فورس ماژور را برای افراد نوعا دارد ولی برای متعهد بصورت خاص مانعی ایجاد نکرده است. به عبارت دیگر معیار شخصی برای استناد به فورس ماژور حاکم خواهد بود و نه نوعی.

6- حادثه موجب شود که اجرای قرارداد ناممکن گردد.

نکات:

1- معمولا در تعریف فورس ماژور ، مصادیقی از آن ذکر می گردد که نوعا بلای طبیعی محسوب می گردند. بر این مبنا، این سوال مطرح است که آیا ممانعت شخص ثالث از ایفای تعهد را می توان فورس ماژور تلقی کرد؟

2- بار اثبات دلیل وقوع فورس ماژور بر روی دوش کسی است که می خواهد بدان استناد نماید.

3- آیا معافیت یکی از طرفین به دلیل فورس ماژور باعث می شود تا طرف دیگر نیز از ایفای تعهداتش معاف گردد؟ البته اگر مثلا تعهد کارفرما به پرداخت حق الزحمه باشد که روشن است. زیرا پیمانکار ایفای تعهد ننموده تا مستحض اجرت باشد ولی در مواردیکه طرفین تعاهد بر انجام اموری نمایند، آیا معافیت طرفی که به فورس ماژور استناد می کند قابل تسری به طرف دیگر است؟